Astma i alergia

Alergie i astma często idą w parze. Te same substancje, odpowiedzialne za katar sienny, mogą także powodować duszność, świszczący oddech i kaszel. Pyłki roślin, kurz domowy czy sierść zwierząt wywołują napady astmy alergicznej. Przyczyną astmy może być także alergia na substancje zawarte w pokarmie. Nie wszystkie osoby chorujące na astmę mają alergię i nie wszyscy alergicy chorują na astmę. Jednak między tymi chorobami istnieje ścisły związek.
 

Atopia

U podłoża zarówno astmy jak i alergii leży wrodzona cecha organizmu, zwana atopią. Atopia to nieprawidłowa odpowiedź układu odpornościowego, skierowana przeciwko powszechnie występującym substancjom znajdującym się w środowisku.

Jak alergia prowadzi do astmy?

U podłoża alergicznej astmy leży złożony proces, w który zaangażowanych jest wiele komórek układu odpornościowego i produkowanych przez nie substancji. Rolą komórek odpornościowych jest obrona organizmu przed niebezpiecznymi związkami i patogenami. Niestety czasem niektóre całkiem niewinne i niegroźne związki są mylnie rozpoznawane przez organizm i traktowane jako nieproszeni goście.

Kontakt z uczulającą substancją, czyli alergenem, powoduje produkowanie przeciwciał klasy IgE przez specjalne komórki układu odpornościowego. Podczas kolejnego kontaktu z alergenem specjalne komórki zwane mastocytami uwalniają tzw. mediatory stanu zapalnego np. histaminę, enzymy proteolityczne czy leukotrieny cysteinylowe. Związki te powodują wystąpienie objawów, takich jak obrzęk błony śluzowej nosa, wodnisty katar, zmiany skórne czy zaczerwienienie spojówek, a u podatnych osób także obturację oskrzeli, wynikającą z ich skurczu. Objawia się to dusznością, świszczącym oddechem, uczuciem ucisku w klatce piersiowej i kaszlem. Po pewnym czasie, zwykle ok. 6-8 godzinach, może dojść do rozwoju tzw. reakcji późnej. W tej fazie komórki układu odpornościowego, głównie mastocyty i bazofile, produkują inne substancje – chemokiny i cytokiny, które „ściągają” do oskrzeli komórki zapalne, główne dobrze znane wszystkim alergikom eozynofile. Kaskada reakcji powoduje stan zapalny w oskrzelach, będący przyczyną ich nadreaktywności. Jeżeli występuje stała ekspozycja na alergen i proces zapalny utrzymuje się przez dłuższy czas, dochodzi  do rozwoju astmy.

Marsz alergiczny

Związek między alergią a astmą dobrze obrazuje zjawisko zwane marszem alergicznym. U dzieci najczęstszym objawem atopii jest atopowe zapalenie skóry, czyli pojawianie się swędzących zmian na skórze po kontakcie z alergenem. W życiu dorosłym przechodzi ono w katar sienny, czyli alergiczny nieżyt nosa, a następnie często rozwija się astma alergiczna. Nie oznacza to, że wszystkie dzieci z atopowym zapaleniem skóry czy katarem siennym zachorują na astmę, ale z pewnością znajdują się w grupie podwyższonego ryzyka.

Czynniki ryzyka astmy alergicznej

Alergie występujące u członków rodziny oznaczają zwiększone ryzyko wystąpienia astmy. Również posiadanie pewnych rodzajów alergii, np. kataru siennego czy alergii skórnych wiąże się z większym prawdopodobieństwem rozwoju astmy w przyszłości.

Objawy astmy

Astmę stwierdza się na podstawie występowania charakterystycznych objawów i potwierdzenia zmian w płucach za pomocą specjalistycznych badań, np. spirometrii. Pewne objawy astmy pojawiają się zanim dojdzie do wykrywalnych zmian w płucach. Najczęstsze objawy astmy to:

• napadowa duszność, odczuwana również jako uczucie ucisku w klatce piersiowej;
• świszczący oddech;
• suchy, napadowy kaszel, występujący szczególnie w nocy i nad ranem.

Poza powyższymi, astmie często towarzyszą objawy innych chorób alergicznych, w tym przede wszystkim alergicznego nieżytu nosa.

Badania wykrywające alergię

Stwierdzenie objawów, których przyczyną może być astma, wymaga konsultacji z lekarzem. Często niezbędne jest wykonanie specjalnych badań, wykrywających alergię. Aby potwierdzić związek astmy z alergią wykonuje się punktowe testy skórne oraz badanie stężenia przeciwciał IgE – całkowite oraz poszczególnych rodzajów (tzw. swoiste IgE). Powyższe badania pozwalają stwierdzić, który związek może być odpowiedzialny za wywoływanie napadów astmy. W pewnych przypadkach umożliwia to wyeliminowanie lub ograniczenie kontaktu z uczulającą substancją.
Zazwyczaj bada się zestaw standardowych, najczęściej powodujących alergię substancji. Mogą być to alergeny występujące w powietrzu, tzw. alergeny wziewne, a także znajdujące się w jedzeniu (alergeny pokarmowe). Jeżeli zaobserwowało się występowanie reakcji alergicznej po kontakcie z konkretną substancją, należy rozszerzyć testy o ten związek.

Najczęściej badane alergeny to:

• pyłki drzew i traw (np. brzoza, topola, olcha, żyto);
• kurz domowy;
• zarodniki grzybów pleśniowych (Cladosporium, Alternaria);
• sierść zwierząt (kot, pies, koń, królik, chomik);
• pokarmy (ryż, żyto, jęczmień, pszenica, truskawki).

Poza testami skórnymi, uczulenie na wspomniane substancje można także stwierdzić wykonując badanie krwi, które polega na badaniu stopnia wiązania się swoistych przeciwciał klasy IgE z konkretnym alergenem.

Należy mieć na uwadze, że wynik testów alergicznych nie zawsze pokrywa się z objawami. Oznacza to, że czynnik wyzwalający napady astmy czy kataru siennego nie wykaże obecności reakcji alergicznej w testach skórnych czy badaniu krwi. I z drugiej strony, zdarza się, że spożywane na co dzień pokarmy, niepowodujące objawów alergicznych, dadzą dodatni wynik testu. Dlatego uczulenie na konkretny alergen można stwierdzić z całą pewnością dopiero przy zgodności wyników testów alergicznych z występującymi objawami.

Anafilaksja

Napad astmy może być wywołany kontaktem z alergenem. Większość reakcji alergicznych ma charakter miejscowy i dotyczy tylko określonego narządu (nos, płuca, skóra). Jednak po kontakcie z alergenem może dojść do uogólnionej odpowiedzi organizmu, zwanej anafilaksją. Czynnikiem wyzwalającym anafilaksję mogą być np. alergeny w pokarmie (np. orzeszki ziemne), lateks lub jady owadów. Reakcja anafilaktyczna może prowadzić do wystąpienia poważnego stanu zagrażającemu życiu, zwanego wstrząsem anafilaktycznym. Objawy anafilaksji to: świąd, wymioty, biegunka, ból brzucha, obrzęk gardła powodujący trudności w połykaniu, splątanie, przyspieszenie lub spowolnienie tętna, zawroty głowy, a nawet nieprzytomność.

Osoby chorujące na astmę ze stwierdzoną alergią, powinny zwracać uwagę na wystąpienie niepokojących objawów. Jeżeli w przeszłości dochodziło do reakcji anafilaktycznej, należy nosić przy sobie przepisany lek, stosowany w razie zagrożenia życia (adrenalina).

Leczenie astmy i alergii

Istnieją pewne leki, które są skuteczne w leczeniu astmy i innych chorób alergicznych, ale zazwyczaj stosuje się oddzielnie leki na astmę i  np. katar sienny. Lekami stosowanymi zarówno w astmie, jak i w pewnych postacią alergii są leki przeciwleukotrienowe, np. montelukast. Ich działanie polega na modyfikowaniu odpowiedzi układu odpornościowego w celu niedoprowadzenia do reakcji alergicznej.

Formą terapii stosowaną zarówno w astmie, jak i w alergii jest immunoterapia, powszechnie zwana odczulaniem. Polega ona na regularnym podawaniu coraz większych dawek alergenu, zaczynając od dawki minimalnej, niepowodującej wystąpienia objawów alergii. Stężenie alergenu jest stopniowo zwiększane, co sprawia, że organizm przyzwyczaja się do jego obecności i nie reaguje alergią przy kontakcie z uprzednio uczulającą substancją. Odczulanie zwykle trwa kilka lat i jest skuteczne tylko w niektórych postaciach alergii, jak uczulenie na jad owadów błonkoskrzydłych, pyłki drzew i traw.

Astma i alergia to choroby, które często występują razem lub następują po sobie. U ich podłoża leży ten sam proces, związany z nadwrażliwością na określone alergeny występujące powszechnie w środowisku. Nie każda postać astmy jest związana z alergią, ale obecność alergii w rodzinie lub posiadanie choroby alergicznej, takiej jak np. katar sienny wiąże się ze zwiększonym ryzykiem rozwoju astmy alergicznej.


Bibliografia

Obłutowicz K., Alergologia praktyczna, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2001, ISBN 978-83-200-4233-7
Panaszek B. (red.), Ilustrowany podręcznik chorób alergicznych, Urban & Partner, Wrocław 2009, ISBN 978-83-7609-087-0
Boznański A. (red.), Choroby alergiczne wieku rozwojowego, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2003, ISBN 83-200-2769-1
Ayres J., Zrozumieć astmę, Via Medica, Gdańsk 2007, ISBN 978-83-60945-66-7