Co to jest odczulanie?

Zagadnienie dotyczące chorób alergicznych jest coraz chętniej podejmowane jako istotny problem medyczny oraz społeczny. Nic dziwnego, biorąc pod uwagę istotny wzrost częstości występowania chorób alergicznych na świecie. Równie chętnie podnoszony jest temat immunoterapii swoistej, potocznie nazywanej odczulaniem, jako terapii pozwalającej zmniejszyć dolegliwości alergii oraz zahamować postęp choroby.
 

Zarys epidemiologii chorób alergicznych

Według niedawno opracowanych danych, ponad 35% populacji krajów europejskich zgłasza objawy chorób alergicznych. Wyniki badań epidemiologicznych przeprowadzonych w ramach projektu ECAP (Epidemiologia Chorób Alergicznych w Polsce) wykazały, że choroby alergiczne o różnej manifestacji klinicznej występują u 30-40% mieszkańców Polski. Alergiczny nieżyt nosa należy obecnie do najczęstszych zespołów chorobowych pośród ujętej w badaniu populacji Polaków (ok. 24% populacji w wieku od 6 do 44 lat). Większość schorzeń alergicznych to choroby o przewlekłym charakterze, które wymagają systematyczności i konsekwencji w leczeniu.

Alergia i co dalej?

Postawienie przez lekarza rozpoznania astmy alergicznej powinno zawsze pociągać za sobą odpowiednie konsekwencje. Chodzi przede wszystkim o konieczność zmiany dotychczasowego stylu życia oraz zastosowanie postępowania terapeutycznego.

Pierwszą i podstawową strategią postępowania jest w miarę możliwości unikanie kontaktu z alergenem. Nie zawsze jest to oczywiście możliwe. W takim przypadku stosowane jest leczenie farmakologiczne, polegające na łagodzeniu dolegliwości, związanych np. z nieżytem nosa, zapaleniem spojówek czy z astmą alergiczną. Istnieje też trzecie rozwiązanie, ale nie w każdym przypadku alergii. Jest to immunoterapia swoista, czyli odczulanie.

Immunoterapia swoista (ITS)

Immunoterapia swoista stanowi obecnie najbardziej fizjologiczne postępowanie w przypadku leczenia chorób alergicznych. Polega ona na wielokrotnym podawaniu stopniowo zwiększanych dawek szczepionki alergenowej (z alergenem, na który uczulony jest pacjent) w celu wywołania tolerancji immunologicznej i złagodzenia w ten sposób objawów, związanych z naturalną ekspozycją na alergeny. Zwiększanie dawki alergenu prowadzone jest do momentu osiągnięcia dawki podtrzymującej, która powinna być podawana regularnie przez kilka lat.

Mechanizm immunoterapii swoistej

Mechanizm odczulania nie został dotąd do końca poznany. Pewne jest, że podczas immunoterapii dochodzi do zmniejszenia stężenia specyficznych przeciwciał IgE, odpowiedzialnych za reakcję alergiczną. Potwierdza się to poprzez stwierdzenie wygasania dodatnich testów skórnych. Dochodzi ponadto do aktywacji i różnicowania się limfocytów T. Zwłaszcza istotne są regulatorowe limfocyty T (CD4+ CD25+), które zmniejszają proliferację i produkcję cytokin przez limfocyty Th1 i Th2, modyfikują funkcję komórek prezentujących antygen oraz swoiście hamują produkcję IgE i odpowiedź immunologiczną zależną od tej klasy przewiał.

Ponadto, występuje zmiana profilu cytokin w kierunku wydzielanych przez limfocyty Th1 CD4+. Efektem jest zmniejszenie aktywności komórek efektorowych oraz ograniczenie zapalenia. Podsumowując, można powiedzieć, iż odczulanie moduluje humoralne i komórkowe komponenty zapalenia alergicznego, czego efektem jest poprawa stanu klinicznego chorego.

Rodzaje immunoterapii swoistej

Podczas odczulania szczepionki mogą być podawane różnymi drogami: wstrzyknięciami pod- i śródskórnymi, doustnie, podjęzykowo oraz dooskrzelowo i donosowo w formie inhalacyjnej.

Wykazano, iż skuteczność szczepionek jest zróżnicowana w zależności od drogi podania. Preferuje się podawanie szczepionek w postaci wstrzyknięć, ale inne drogi podania, zwłaszcza w pediatrii, gdzie przeważa forma doustna, są również szeroko stosowane.

Bezpieczeństwo

Pomimo dowiedzenia wielu zalet wynikających z immunoterapii swoistej, jest to metoda obciążona ryzykiem, dlatego jej wdrożenie zawsze powinno być poprzedzone dokładną analizą sytuacji klinicznej, przestudiowaniem dokumentacji medycznej i wywiadem, wykonaniem testów skórnych oraz uzyskaniem pisemnej zgody po udzieleniu pełnej informacji dotyczącej terapii.

Bezpieczeństwo odczulania uzależnione jest od odpowiedniego doboru szczepionki i jej prawidłowego podania. Podanie alergenu jest przeprowadzane w warunkach umożliwiających natychmiastowe włączenie opieki medycznej w razie wystąpienia uogólnionej reakcji anafilaktycznej.

Prowadzenie odczulania w astmie nie jest możliwe u wszystkich pacjentów, zwłaszcza jeśli współistnieją określone schorzenia lub równocześnie są zażywane niektóre leki. U chorych o podwyższonym ryzyku, tzn. z wybitnie dodatnimi testami skórnymi, potwierdzonymi badaniami (oznaczenie całkowitego stężenia IgE i stężenia alergenowo swoistych wartości IgE), z objawami choroby o ciężkim przebiegu (np. astma oskrzelowa), w czasie nasilenia objawów chorobowych, jest konieczne zachowanie szczególnej ostrożności.

W takich przypadkach powinno się również wziąć pod uwagę odstąpienie od przeprowadzenia immunoterapii. Ponadto, zwiększone ryzyko wystąpienia reakcji ogólnoustrojowej występuje w razie podania zbyt dużej dawki alergenu lub zbyt krótkiego okresu między dawkami, stosowania przyspieszonego schematu immunoterapii, wstrzyknięcia szczepionki z nowego opakowania oraz częściej podczas alergii na pyłki traw.

Działania niepożądane

W razie podskórnego podania alergenu może dojść do reakcji miejscowej pod postacią: obrzęku, zaczerwienienia, bólu oraz świądu w miejscu podania. Takie dolegliwości nie wymagają konkretnego postępowania, prócz rozważenia zmniejszenia dawki alergenu.

Powikłaniem, którego najbardziej obawiają się lekarze jest reakcja ogólnoustrojowana na podany alergen. Jej postać lekka lub umiarkowana charakteryzuje się wystąpieniem następujących dolegliwości: nieżyt nosa, pokrzywka, obrzęk naczynioruchowy, nasilenie astmy. W połowie przypadków reakcja ta występuje w ciągu pierwszych 30 minut, w pozostałych przypadkach w ciągu doby od wstrzyknięcia. Wdraża się leczenie farmakologiczne, specyficzne dla rodzaju reakcji.

Objawy zagrażające życiu, to: obrzęk krtani, ciężki napad astmy niereagujący na leczenie oraz wstrząs anafilaktyczny. Takie stany zdarzają się około jednego razu na 3000 wstrzyknięć i prawie zawsze ujawniają się w ciągu 30 minut od podania alergenu. Opracowany jest szczegółowy algorytm prowadzenia terapii w takich przypadkach. Ryzyko zgonu w trakcie immunoterapii jest niskie i wynosi około 1 na 2,5 miliona iniekcji.

Odpowiednio kwalifikując chorych do zastosowania immunoterapii swoistej oraz przestrzegając zasad jej przeprowadzania, niewątpliwie korzyści z zastosowania odczulania są niewspółmiernie większe od zagrożeń z niego wynikających.


Bibliografia

Rudzki E., Alergeny, Medycyna Praktyczna, Kraków 2008, ISBN 978-83-7430-157-2
Kowalski M., Immunoterapia alergenowa, Mediton, Łódź 2003, ISBN 83-913433-2-4
Obłutowicz K., Alergologia praktyczna, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2001, ISBN 978-83-200-4233-7
Church M., Holgate M., Lichtenstein M., Alergia, Czelej, Lublin 2004, ISBN 83-89309-18-1