Co to są testy prowokacyjne?

Oskrzelowe testy prowokacyjne to badania czynnościowe, które służą do oceny reaktywności dróg oddechowych na różne bodźce (farmakologiczne, chemiczne, biologiczne lub fizyczne). Wykonywane są w przypadku podejrzenia astmy i zazwyczaj ułatwiają potwierdzenie lub wykluczenie tego rozpoznania. Nadreaktywność oskrzeli zazwyczaj występuje u chorych na astmę, ale może być również wykazana u osób z różnymi chorobami układu oddechowego, układu krążenia i w pewnym odsetku ludzi zdrowych.

Testy na astmę - nadreaktywność oskrzeli

 U chorych z nadreaktywnością oskrzeli w wyniku zadziałania bodźca, który u zdrowych osób nie wywołałby widocznej reakcji, oskrzela kurczą się zbyt łatwo i nadmiernie. Spowodowane jest to zwiększoną pobudliwością mięśniówki ścian oskrzeli. Prawdopodobnie jest to skutek przewlekłego stanu zapalnego toczącego się w ścianach oskrzeli chorych na astmę. Nadreaktywność oskrzeli można stwierdzić, wykonując oskrzelowe próby prowokacyjne.

Wskazania do wykonania oskrzelowych testów prowokacyjnych

• Badania kwalifikacyjne przed przyjęciem do pracy.
• Ocena stopnia nasilenia lub potwierdzenie remisji astmy.
• Monitorowanie lub ocena skuteczności leczenia astmy oskrzelowej.
• Badanie reaktywności oskrzeli u osób z alergią atopową.
• Diagnostyka niejasnych przypadków.
• Badania epidemiologiczne.
• Bezwzględne przeciwwskazania do wykonania testów prowokacyjnych.
• Ciężkie ograniczenie wentylacji - FEV1 < 50% wartości należnej.
• Zawał serca lub udar w ciągu ostatnich 3 miesięcy.
• Tętniak aorty.
• Niezdolność badanego do zrozumienia procedury i współpracy.
• Przeciwwskazania względne.
• Umiarkowane ograniczenie wentylacji - FEV1 < 60% wartości należnej.
• Ciąża i okres karmienia piersią.
• Niekontrolowane nadciśnienie tętnicze.
• Zakażenie układu oddechowego w ciągu ostatnich 4 tygodni.
• Padaczka leczona farmakologicznie.

Przebieg badania

Na początku wykonywana jest spirometria podstawowa. Następnie pacjent jest poddawany działaniu czynników, które mają na celu ujawnienie nadreaktywności oskrzeli. Najczęściej są to:

• metacholina,
• histamina,
• wysiłek fizyczny,
• hiperwentylacja zimnym lub suchym powietrzem,
• woda destylowana,
• mannitol,
• hiperosmotyczny roztwór NaCl,
• monofosforan adenozyny.

W większości pracowni diagnostycznych czynniki najchętniej wykorzystywane do badań to metacholina i histamina (ze względu na opracowane i przyjęte ujednolicone postępowanie oraz łatwość wykonania). Czynnik zwężający oskrzela jest podawany w postaci wziewnej, chory inhaluje go w stopniowo zwiększanej dawce. Po inhalacji każdej kolejnej dawki wykonywane jest badanie spirometryczne. Dawkę lub stężenie substancji, która wywołała istotne zwężenie oskrzeli (zmniejszenie FEV1, czyli natężonej objętości wydechowej pierwszosekundowej, o 20% w stosunku do wartości wyjściowej), nazywa się dawką lub stężeniem progowym (PD20 lub PC20). W porównaniu do osób zdrowych, oskrzela chorych na astmę reagują skurczem na około 75 razy mniejsze stężenie metacholiny i około 60 razy mniejsze stężenie histaminy.

Przygotowanie chorego

Przed wykonaniem testów prowokacyjnych chory powinien zostać poinformowany, w jaki sposób należy się przygotować do badania w astmie. Powinien unikać:

• palenia papierosów przez 24 godz. przed badaniem (min. 2 godz.),
• spożywania alkoholu przez 4 godz. przed badaniem,
• wykonywania intensywnego wysiłku fizycznego przez 30 min. przed badaniem,
• obfitych posiłków na 2 godz. przed badaniem.

Przed wykonaniem testów prowokacyjnych konieczne jest odstawienie leków powodujących rozszerzenie oskrzeli (beta2-mimetyki, teofilina, bromek ipratropium), a przed testem z histaminą należy odstawić leki przeciwhistaminowe na czas określony dla każdego z nich.

Próby prowokacyjne w diagnostyce astmy - wyniki

W przypadku testu prowokacyjnego z metacholiną za wynik dodatni uznaje się PC20 równy 4,0 mg/ml lub niższy. Odpowiada on nadreaktywności łagodnej. Wynik niższy niż 1,0 mg/ml świadczy o nadreaktywności umiarkowanej lub ciężkiej. Oskrzelowe testy prowokacyjne cechują się dużą czułością, ale małą swoistością, dlatego stosowane są raczej w celu wykluczenia niż potwierdzenia astmy.


Bibliografia

Chazan R., Pneumonologia i alergologia praktyczna - badania diagnostyczne i terapia, Alfa Medica Press, Bielsko-Biała 2011, ISBN 978-83-7522-061-2
Silva-Rodrigues A., Wahl R., Alergologia w praktyce, Alfa Medica Press, Bielsko-Biała 2007, ISBN 978-83-7522-017-9
Lubiński W., Zielonka M. T., Gutowski P., Badanie spirometryczne. Zasady wykonywania i interpretacji, Górnicki Wydawnictwo Medyczne, Wrocław 2010, ISBN 978-83-61257-13-4
Obłutowicz K., Alergologia praktyczna, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2001, ISBN 978-83-200-4233-7