Leczenie astmy – wstęp

Astma jest jedną z najczęstszych przewlekłych chorób układu oddechowego. Z jej powodu cierpi około ok. 15 proc. dzieci oraz 10 proc. osób dorosłych. Wieloletnia, nieleczona lub nieprawidłowo leczona astma prowadzi do postępującego, nieodwracalnego ograniczenia przepływu powietrza przez drogi oddechowe, co znacznie zmniejsza komfort życia chorego, prowadząc ostatecznie do zgonu. Dlatego też opracowywanie strategii właściwego leczenia astmy jest tak istotne. Powoływane są specjalne grupy ekspertów, którzy analizując obecnie dostępną wiedzę na temat astmy oskrzelowej oraz właściwości dostępnych leków, wciąż unowocześniają schematy postępowania w poszczególnych fazach tej choroby.

Co to jest astma?

Astma jest przewlekłą chorobą oskrzeli, którą charakteryzują trzy podstawowe cechy: skurcz oskrzeli (odwracalny spontanicznie lub na skutek leczenia), obrzęk błony śluzowejoskrzeli i jej zapalne nacieczenie z nadmiernym wydzielaniem lepkiego śluzu oraz nadreaktywność oskrzeli w odpowiedzi na różne czynniki. To przewlekłe zapalenie jest przyczyną nadreaktywności oskrzeli, prowadzącej do nawracających epizodów świszczącego oddechu, duszności, uczucia ściskania w klatce piersiowej kaszlu, które występują zwłaszcza w nocy i nad ranem.

Mechanizm powstawania astmy

Zasadniczą rolę w rozwoju astmy odgrywają komórki zapalne (komórki tuczne, granulocyty kwasochłonne, limfocyty T pomocnicze), które za pośrednictwem uwalnianych mediatorów zapalnych, utrzymują w błonie śluzowej proces zapalny. Dochodzi do ograniczenia przepływu powietrza, skurczu mięśni gładkich oskrzeli, obrzęku błony śluzowej, tworzenia się czopów śluzowych oraz przebudowy struktury oskrzeli. 

Zmienione zapalnie drzewo oskrzelowe cechuje się nadreaktywnością, skurczem oskrzeli, a przez to zmniejszeniem przepływu powietrza przez drogi oddechowe po ekspozycji na określone czynniki. Najczęściej są to: roztocza kurzu domowego, sierść zwierząt, pleśnie, pyłki, drażniące substancje chemiczne, infekcje wirusowe, wysiłek fizyczny, zanieczyszczenie środowiska, leki (np. aspiryna, leki blokujące receptory beta- adrenergiczne), silny stres emocjonalny i inne.

Sześciostopniowy program leczenia astmy

Astma w dużym stopniu wpływa na jakość życia chorych. Ponadto wymaga ona znacznych nakładów finansowych na diagnostykę i leczenie. Tak więc, jest to również istotny problem z punktu widzenia społecznego.

Leczenie astmy nie jest prostym postępowaniem polegającym jedynie na podawaniu leków. To złożony program działania, który jest wieloetapowy i wielokierunkowy. Schemat postępowania składa się z sześciu wzajemnie powiązanych części przedstawionych poniżej.

Edukacja chorych

Edukacja chorych ma na celu ich współpracę z lekarzem w leczeniu astmy. Aby osiągnąć optymalne wyniki leczenia astmy, chory powinien być czynnie zaangażowany w leczenie. Zadaniem personelu medycznego jest nauczyć pacjenta, w jaki sposób powinien unikać czynników ryzyka, jak prawidłowo należy przyjmować leki, jakie są różnice pomiędzy lekami służącymi do kontrolowania astmy i lekami służącymi do zwalczania objawów, w jaki sposób pacjent może monitorować stan swojej choroby na podstawie objawów oraz ewentualnie pomiarów PEF, jak rozpoznać pogorszenie astmy, i jakie należy podjąć kroki w przypadku pogorszenia oraz gdzie, i jak należy zwrócić się o pomoc. Bardzo ważnym elementem edukacji jest nauka techniki inhalacji leków wziewnych. W razie błędów chorego w aplikowaniu leków, terapia jest nieskuteczne, co może prowadzić do nie potrzebnych modyfikacji leczenia przez lekarza.

Chory powinien otrzymać od lekarza taką ilość informacji, aby sam mógł modyfikować sobie leczenie, w okresie zaostrzeń lub objawów zwiastujących zaostrzenie, gdy powinien np. zwiększyć dawkę leków lub przyjąć określoną dawkę glikosteroidu w postaci doustnej zanim uzyska pomoc lekarską.

Monitorowanie przebiegu choroby

Prowadzenie monitorowania astmy ma na celu ustalenie jej ciężkości na podstawie objawów i w razie możliwości, pomiarów parametrów czynnościowych płuc. Ocena czynności płuc jest dokonywana na podstawie pomiarów PEF (szczytowy przepływ wydechowy, oceniany za pomocą pikflometru), a jeśli to możliwe na podstawie wykonywania badania spirometrycznego podczas każdej wizyty u lekarza.

Łączna ocena objawów klinicznych oraz czynności płuc pozwala na ustalenie skuteczności dotychczasowego leczenia astmy. Jeżeli wartość PEF utrzymuje się stale na poziomie powyżej 80%, oznacza to, że kontrola astmy jest prawidłowa. Długotrwałe systematyczne pomiary PEF w warunkach domowych, mogą ujawnić pogorszenie astmy jeszcze przed wystąpieniem objawów klinicznych.

Kolejnym elementem są regularne wizyty u lekarza, nawet po ustaleniu prawidłowego postępowania i uzyskaniu dobrej kontroli astmy. Wizyty mają na celu, ustalenie czy:

• leki są przyjmowane prawidłowo,

• objawy występują również w nocy wybudzając chorego,

• dawkowanie leków jest wystarczające,

• obecne są spadki wartości PEF poniżej najlepszych wartości pacjenta,

• choroba nie zaburza codziennej aktywności.

Taki wywiad daje lekarzowi wskazówki, czy potrzebna jest lepsza edukacja chorego, czy też modyfikacja leczenia z powodu niedostatecznej kontroli przebiegu astmy. Konieczne jest regularne sprawdzanie techniki inhalowania leków.

Unikanie lub kontrolowanie czynników wyzwalających zaostrzenie astmy

Do czynników środowiskowychmających wpływ na rozwój astmy u osób predysponowanych oraz na zaostrzenie choroby u osób z rozpoznaną już astmą, należą:

• alergeny występujące w wewnątrz pomieszczeń: roztocze kurzu domowego lub magazynowego, alergeny zwierząt domowych, karaluchów, grzyby pleśniowe i drożdżopodobne,

• alergeny środowiska zewnętrznego, np. pyłki roślin,

• czynniki zawodowe o działaniu uczulającym,

• dym tytoniowy – zarówno palenie czynne, jak i bierne. Badania dowodzą, iż ekspozycja na składniki dymu tytoniowego w okresie płodowym oraz po urodzeniu przyczyniają się do rozwoju chorób przebiegających ze skurczem dróg oddechowych,

• zanieczyszczenie powietrza atmosferycznego i wewnątrz pomieszczeń,

• zakażenia układu oddechowego,

• infestacje pasożytnicze,

• otyłość.

Właściwe postępowanie w astmie oskrzelowej obejmuje, oprócz leczenia farmakologicznego, również unikanie ekspozycji na powyższe czynniki ryzyka. Oczywiście całkowite wyeliminowanie jest trudne, by nie powiedzieć niemożliwe. W sytuacji, gdy unikanie ekspozycji na alergeny jest niemożliwe, warto rozważyć wskazania do przeprowadzenia swoistej immunoterapii (odczulania) skierowanej na dane alergeny.

Chorzy z astmą oskrzelową powinni unikać przyjmowania kwasu acetylosalicylowego i innych niesterydowych leków przeciwzapalnych oraz leków blokujących receptory beta-adrenergiczne.

Opracowanie indywidualnych planów leczenia przewlekłego chorych dorosłych i dzieci

Ustalenie indywidualnego długoterminowego planu leczenia astmy opiera się na stopniu ciężkości astmy, dostępności leków przeciwastmatycznych, możliwości systemu opieki zdrowotnej oraz indywidualnej sytuacji każdego pacjenta. Stosowane leki w astmie oskrzelowej dzieli się na dwie podstawowe grupy: leki kontrolujące przebieg choroby leki stosowane doraźnie, czyli szybko działające likwidujące dolegliwości. 

Opracowanie indywidualnych planów leczenia zaostrzeń

Zaostrzenia astmy są epizodami przebiegającymi ze stopniowym narastaniem duszności lub kaszlu, świszczącego oddechu oraz uczucia ściskania w klatce piersiowej. Ciężkie zaostrzenie może zagrażać życiu chorego, dlatego chory musi znać objawy, które wymagają natychmiastowego kontaktu z lekarzem.

Zapewnienie stałej opieki z regularną kontrolną oceną chorych

Pacjenci leczeni z powodu astmy oskrzelowej wymagają regularnych wizyt kontrolnych u specjalistów.


Bibliografia

Droszcz W. Astma, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2009, ISBN 978-8-32-004009-8
Rajtar - Cynke G. (red.), Farmakologia. Podręcznik dla studentów i absolwentów wydziałów pielęgniarstwa i nauk o zdrowiu Akademii Medycznych, Czelej, Lublin 2007, ISBN 978-83-60608-77-7
Herman Z., Kostowski W. Farmakologia - podstawy farmakoterapii, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2004, ISBN 978-83-200-4164-4
Neal M.J. Farmakologia w zarysie, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2005, ISBN 83-200-3117-6

http://www.mojaastma.org.pl/index.php?o=49