Odczulanie


Współcześnie jednym z najczęściej spotykanych schorzeń są różnego rodzaju alergie. Dla przykładu, z powodu alergicznego nieżytu nosa cierpi około 10-25% populacji, a na alergiczne choroby oczu nawet 22% populacji. Zasięg tego problemu jest więc bardzo znaczący, a osoby dotknięte alergią mają nierzadko znacznie upośledzony komfort życia. Z pomocą przyszła immunoterapia, dzięki której walka z alergią stała się skuteczniejsza.
 

Immunoterapia swoista, nazywana potocznie odczulaniem, jest metodą polegającą na wielokrotnym podawaniu stopniowo zwiększanych dawek szczepionki alergenowej w celu wywołania tolerancji immunologicznej i złagodzenia objawów, związanych z naturalną ekspozycją na alergeny. Aby zrozumieć to zjawisko, warto zapoznać się z podstawami immunologii i mechanizmami powstawania alergii.

Jak działa układ immunologiczny?

Zadaniem, jakie układ odpornościowy ma przede wszystkim do wykonania jest zachowanie integralności organizmu poprzez chronienie go przed negatywnym oddziaływaniem środowiska zewnętrznego, tj. bakteriami, wirusami, grzybami, toksynami oraz wieloma innymi czynnikami. Pomimo iż dróg wtargnięcia do organizmu jest wiele, podstawowe znaczenie odgrywa: droga pokarmowa, oddechowa oraz skóra, ponieważ jest tutaj największe narażenie na kontakt z rozmaitymi patogenami.

Pierwszą linię obrony stanowią elementy nieswoistej odpowiedzi odpornościowej, takie jak: skóra, błony śluzowe, substancje antybakteryjne: enzymy przewodu pokarmowego i dróg oddechowych, kwas żołądkowy, kwaśna wydzielina z pochwy, komensalne bakterie przewodu pokarmowego i inne.

Wśród mechanizmów odporności nieswoistej czynnej wyróżnia się fagocytoza. Komórki fagocytujące (makrofagi i neutrofile) jako pierwsze pochłaniają wnikające do wnętrza organizmu bakterie i wirusy, unicestwiają je i ujawniają ich strukturę antygenową (tzn. skład białek).

Drugą, zasadniczą część układu immunologicznego stanowią elementy odpowiedzialne za odpowiedź swoistą, skierowaną konkretnie przeciwko danym antygenom. Komórki fagocytujące prezentują zdobyte informacje o strukturze antygenowej limfocytom T, które mają zdolność rozpoznawania i odróżniania własnych antygenów od obcych.

Następnie dochodzi do przekazania informacji o antygenie limfocytom B. Komórki te, odpowiedzialne za odpowiedź humoralną, mają zdolność do wytwarzania przeciwciał skierowanych przeciwko rozpoznanemu antygenowi. Immunoglobuliny (przeciwciała), w zależności od budowy i funkcji, przynależą do różnych klas: IgG, IgM, IgA czy też IgE. Wytworzone przeciwciała mają zdolność wiązania obcego antygenu i wyłączania go z krążenia.

Nadwrażliwość i alergia

Nadwrażliwość jest pojęciem szerszym niż alergia i oznacza, iż dochodzi do powtarzalnych objawów podmiotowych i przedmiotowych, które są wywołane przez ekspozycję na konkretny bodziec, w dawce tolerowanej przez osoby zdrowe. Oznacza to, że coś teoretycznie nieszkodliwego, u osoby z nadwrażliwością powoduje dolegliwości oraz objawy kliniczne.

Nadwrażliwość może mieć charakter alergiczny i niealergiczny. Alergią nazywamy odmienną, nieprawidłową reakcję immunologiczną, w wyniku której dochodzi do wytworzenia przeciwciał klasy IgE. Zjawisko to jest wielogenowym, uwarunkowanym defektem genetycznym. Dziedziczną skłonność do nadmiernego wytwarzania IgE nazywamy atopią. Dziedziczy się przede wszystkim predyspozycje do alergii, a wpływ środowiska zewnętrznego ma kluczowe znaczenie w uruchomieniu sekwencji przemian. Do alergii IgE-zależnych zaliczamy: choroby atopowe (astma, alergiczny nieżyt nosa i spojówek, atopowe zapalenie skóry, niektóre pokrzywki i obrzęk naczynioruchowy) oraz uogólnioną reakcję anafilaktyczną po użądleniu owada oraz po wstrzyknięciu penicyliny.



Jak dochodzi do rozwoju alergii?

Pierwszy kontakt z alergenem, którym może być praktycznie każda substancja (np. pyłek roślinny, roztocza kurzu, sierść zwierząt, pleśń) prowadzi do wytworzenia przeciwciał klasy IgE, które opłaszczają tzw. komórki tuczne (mastocyty). W ten sposób dochodzi do uczulenia organizmu na dany alergen, co przy ponownym z nim spotkaniu zaowocuje kaskadą reakcji w chwili połączenia się jego z przeciwciałem, znajdującym się na powierzchni komórki tucznej.

Następuje przekazanie sygnału do wnętrza mastocytu i uwolnienie do otoczenia mediatorów alergii, przede wszystkim histaminy, leukotreinów i prostaglandyn, które mają właściwości obkurczające mięśnie gładkie oskrzeli, prowadzą do obrzęku błony śluzowej i zwiększonego przesiąkania komórek z naczyń. Do miejsca reakcji alergicznej napływają eozynofile, które stanowią centralne komórki efektorowe w przewlekłym zapaleniu alergicznym. To one warunkują ciężkość przebiegu choroby i wystąpienie powikłań.

Immunoterapia swoista – rys historyczny

Podstawy immunoterapii i odczulania ustalono na podstawie prac brytyjskich uczonych: Leonarda Noona (1877-1913) i Johna Freemana (1877-1962) z lat 1911-1914. Uznaje się, iż pierwsze próby immunoterapii były przeprowadzone w 1911 roku i dotyczyły alergicznego nieżytu nosa. Polegały one na wstrzykiwaniu niewielkich, stopniowo wzrastających ilości substancji, na które był uczulony pacjent. Założenia użytej wtedy metody są aktualne i stosowane do dziś.

Immunoterapia swoista – skuteczność

Odczulanie w astmie stanowi najbardziej fizjologiczne postępowanie lecznicze u chorych z chorobami alergicznymi. Terapia ta ma na celu wywołanie stanu tolerancjiw stosunku do najczęstszych alergenów odpowiedzialnych za powstawanie objawów chorobowych. Ponadto, dochodzi do odtworzenia prawidłowego stosunku między limfocytami Th1, które działają prozapalnie, a Th2 działających proalergicznie. Dzięki tym mechanizmom nie tylko dochodzi o łagodzenia objawów związanych z uczuleniem, ale również może dojść do zahamowania progresji choroby.

Skuteczność immunoterapii swoistej jest uzależniona od spełnienia warunków kwalifikacji, odpowiedniego doboru szczepionki oraz prawidłowego stosowania schematu przebiegu całej immunoterapii. Należy pamiętać, iż prowadzenie odczulania nie jest możliwe u wszystkich pacjentów, zwłaszcza jeśli współistnieją określone schorzenia lub równocześnie są zażywane niektóre leki.


Bibliografia

Kowalski M., Immunoterapia alergenowa, Mediton, Łódź 2003, ISBN 83-913433-2-4
Chazan R., Pneumonologia i alergologia praktyczna - badania diagnostyczne i terapia, Alfa Medica Press, Bielsko-Biała 2011, ISBN 978-83-7522-061-2
Silva-Rodrigues A., Wahl R., Alergologia w praktyce, Alfa Medica Press, Bielsko-Biała 2007, ISBN 978-83-7522-017-9
Mędrala W., Podstawy alergologii, Górnicki Wydawnictwo Medyczne, Wrocław 2006, ISBN 83-89009-53-6